STERİLİZASYON

Son yıllarda, dental uygulamalarla bulaşabilirlik gösteren mikrobiyal tehdit, anlamlı bir şekilde sıçrama kaydetmiştir. Ne yazık ki aynı yıllarda bazı yeni hastalıklar ve tehlikeli organizmalar da isimlendirilmiştir.Neyseki bu tehditkar gidişle beraber, teknolojide ve bilimde sterilizasyon ve dezenfeksiyon alanında da korunmaya yönelik çok büyük bir ilerleme kaydedilmiştir.

Sterilizasyon karışık ve ilginç bir konu olmayı hala sürdürürken diş hekimleri hastalarının sağlığı ve yaşam kalitesi açısından sterilizasyon hakkında temel bilgilere sahip olmak zorundadırlar. Hastaların yanısıra, diş hekimleri hem kendi sağlıkları(aileleri) hem de çalışanlarının korunması açısından da en son teknolojinin ve bilimin sunduğu sterilizasyon ve dezenfeksiyon süreçlerini kendi kliniklerinde uygulamak zorundadır.

Sterilizasyon konusunu 3 kategoride inceleyebiliriz:

1)Sterilizasyonun ve dezenfeksiyonun temel tanımı

2)Otoklav sınıflandırması

3)Standardize edilmiş teknikler ve verilerin değerlendirmesi

Sterilizasyonun Tanımı

Temizlik Dental enstrüman üzerinden görünebilir kirlerin uzaklaştırılması işlemidir.

Bu uygulamalar fırçalama (manuel dekontaminasyon), enerji/kimyasal işlemler(ultrasonik temizleme) veya otomatik enstrüman yıkama cihazları (Örneğin: Hydrim C51w,Scican,Toronto,Canada veya DAC / Nitram- Sirona - Almanya) ile de yapılabilir. Enstrümanları otomatik olarak yıkama metodu enstrümanların fırçalanma ihtiyaçlarınıda ortadan kaldırması sebebiyle efektif bir uygulamadır.Bu işlem sterilizasyona sadece hazırlık olmalıdır ve tabiki dental enstrümanlara, elaletlerine uygulanan bu işlem sterilizasyon için yeterli değildir.

Dezenfeksiyon. Patojenik olsun olmasın tüm mikroorganizmaların ve fiziksel yada kimyasal olarak yok edilme işlemidir. Bu işlem en iyi bilinen patojenleri tahrip eder ama bakteriyal sporlarda etkili olmaz. Dental dezenfeksiyonda, “çoğu ama hepsi değil” patojenlerin buna rağmen yokolma durumu şüphelidir. Hayatta kalan patojenlerin sebep olduğu çapraz enfeksiyon riski de temel dişhekimliğinde yaşanan en önemli vakalardır.

Sterilizasyon.Tüm mikroorganizmaların (dayanıklı bakteriyal sporlar da dahil) fiziksel (ısıyıda içerir) yada kimyasal olarak yok edilme işlemidir. Bu işlem tüm patojen mikroorganizmalar üzerinde etkili olduğundan, hastalar arasında aynı aletleri tekrar kullanabilmenin kabul edilebilir tek yolu sterilizasyon işlemidir.

Otoklav Sınıflandırılması

Otoklav çeşitleri ; sterilizasyonun gücü, ve bu işlemin ne kadar zamanda tamamlandığı ile alakalandırılır. Temelde iki önemli parametre vardır: içinde boşluğu olan ve olmayan enstrümanlar ve poşetli ve poşetsiz yapılabilen sterilizasyon işlemleridir. Ayrıca cihaza aletlerin doldurulma şekli de ( aletler üst üste mi yükleniyor yoksa arada yeterli boşluk mevcut mu ) sınıflama tanımında büyük bir rol oynar.

Sterilizasyon ajanlarının, içinde boşluğu olan aeratör başlığı gibi enstrümanların içine penetre olması tabi ki bir ayna sond gibi aletlere göre çok daha zordur.

Kimyasal veya fiziksel ajanlar düz yüzeyli enstrümanlarda rahatça etkili olurken, kanallı aletlerde ya kuvvetle itilmeli ya da tayzikle negatif vakum yapılarak geri çekilmeli ki etkili olabilsin.

Diş hekimliğinde kullanılan pek çok aletin de içinde kanal veya boşluklar olduğu düşünülürse burda kilit konu içerde hapsolan bu havanın boşaltılması gerekliliğidir. Ki havanın terkettiği yere sterilizasyon ajanı ulaşabilsin.

Sterilizasyon ajanlarının poşetli enstrümanlarının içine işlemesi poşetli olmayan enstrümanlardan daha uzun sürer. Poşetli sterilizasyonda esas, enstrümanın etkin bir şekilde içine hapsolduğu boşlukta ilgili sterilizasyon ajanını ya kuvvetle itmesi ya da geri emmesidir. Diğer bir deyişle, poşetli enstrüman kitlerinin uygun olması ve usulünde kullanılması başarılı sterilizasyonun gereklerindendir.Sterilizasyonun poşetli olarak yapılması enstrümanların poşetli saklandığı sürece steril durumlarını muhafaza etmesi açısından da önemli bir avantajdır.

Dental uygulamalar için ideal sterilizasyon cihazı aynı anda içi boş ve boş olmayan enstrümanlarla; poşetli ve poşetsiz sterilizasyonu yapabilen cihaz tipidir.

Sterilizasyonda önemli bir faz da kurutma zamanıdır.

Enstrümanların ve poşetli aletlerin sterilizasyon haznesinde kurutma programlarını bitirmesine izin verilmelidir. Eğer poşetleri nemli ve sıcakken tutarsanız, poşet bir fitil gibi dış ortamdaki nemi ve bakteriyi emerek içindeki enstrümana ulaştırabilir..

N-Sınıfı sterilizasyon poşetsiz ve sterilizasyonu kolay tabir edilen düz yüzeyli içinde boşluk barındırmayan enstrümanlar için uygundur.

N-sınıfı otoklavlar, tezgah üstü otoklavlarda en popüler gruptur. Pasif sistemler olarak da adlandırılır (vakumsuz). Tipik olarak buhar sterilizasyon haznesine girerken içerdeki doymuş veya doymamış havayı dışarı iter. N-Sınıfı sterilizatörler ile ilgili temel sorun eğer aletler üstüste kötü dizilmişse aralarında hapsolan, ulaşması zor bölgedeki havayı hazne içerisinden tamamen dışarı çıkartamaz. Yerçekiminin sebep olduğu yerdeğiştirme esnasında soğuk hava kümesi kalır bu da steril edilememiş bölge anlamına gelir. Herzaman güvenilir değildir.

B-Sınıfı sterilizasyon içi dolu, boş ve gözenekli tüm enstrümanların poşetli veya poşetsiz olarak tam sterilize edilmesi için uygundur.Bir vakum pompası ile aktif hava tahliyesi yapar. Bu ön vakumlu otoklavlar genellikle vakum pompası kullanır ve haznenin basınçlı buhar ile dolmasından hemen önce içerdeki havayı hazneden dışarı atar. Bu teknik daha hızlı ve daha etkili buhar penetrasyonunu N-Sınıfı otoklavlara göre daha üstün şekilde tam ve kesin olarak sağlar. Buhar hazneden enstrümanlarla temas etmeden çıkmayacaktır.B-sınıfı otoklavlarda periyodik olarak testleri yapılıp uygun hava çıkışı olup olmadığı kontrol edilmelidir.

S-Sınıfı sterilizasyon içi dolu, boş, gözenekli, tekli-poşetli yada çoklu-poşetli olarak akla gelecek her tür dental enstrümanın sterilize edilmesi için uygundur. S-Sınıfı otoklavda hava vakum yada buhar atışı ile hazneden tahliye edilir. Pozitif basınçlı atış sistemi havayı sterilizasyon haznesinden vakum pompasına ihtiyaç duymadan atar. Basınçlı buhar hazneye girer ve bir valf aracılığıyla kademe kademe dışarı atılır. Hazne tam basınçla dolduğunda neredeyse atmosfer koşullarına yakındır. Bu işlem ile birçok kereler tekrarlanarak havanın başarılı şekilde atılmasını sağlar. S-Sınıfı otoklavlar (Statim 2000 ve 5000 gibi) Pozitif Başınç Atışlı Hava Yerdeğiştirme sistemini kullanır.Bu sterilizasyon biçimi kullandığınız aletleriniz etkili ve kısa zamanda sterilize etmenize olanak sağlar.

Program süresinin uzunluğu otoklav seçerken önemli bir konudur.Uzun program süreleri hekim açısından daha fazla el aleti ve başlık anlamına gelir (iş akışını yavaşlatmamaası bakımından). Yapılan hesaplar bir operasyon setinin düşük ve yüksek devirli başlıklarla birlikte yaklaşık 3.000 Dolar civarında olduğunu göstermektedir. Bu durumda çok sayıda set yerine hızlı programlı bir sterilizasyon metodu ve cihazı daha uygun olacaktır.

Sterilizasyon program süresi bazı faktörlere bağlıdır. Kasetin tipi(hafif, ince duvarları olan bir kaset hızlı ısınmayı ve soğumayı sağlar) Sterilizasyon haznesi ne kadar küçük olursa içindeki hava o kadar çabuk dışarı atılır ve yerini buhar ve basınca bırakır. İşlem süresi kısalır ve program kısa sürede kurutmaya geçer.

Dünya standarlarının değişmesinden beri N-Sınıfı sterilizasyonun gündemden düşmesi ile birlikte dental kliniklerde uygulamalar B ve S sınıfı otoklavlar ile yapılmaktadır. B-Sınıfı otoklavlar minimum 47 dakikada, basınç atışlı S-Sınıfı otoklavlar 6-9 dakikada (kurutmasız) sterilizasyon yapar. Dahası S-Sınıfında enstrümanlar ( özellikle pahalı olan hassas başlıklar) daha kısa sürede sterilizasyona maruz kaldıkları için korozyona uğramazlar. Dolayısıyla bu teknoloji dental uygulamalarda sadece hız değil aynı zamanda enstrümanların korunmasını da sağlar.

Bundan başka her otoklavdan yaptığı fiziksel parametreler izlenmeli ve etkili sterilizasyonu başarmalıdır.Kimyasal,biolojik ve ısı test kitleri uygulanmalıdır.Bu testler zahmetli gibi görünse de ihmal edilmemelidir.

Klinik ortamda iki hasta arası sterilizasyon zor ve komplike işlemler yaratmamalıdır.Zamanın bu denli kıymetli olduğu günümüzde hem hızlı hem de etkinliğinden süphe duyulmayan bir sterilizasyon hekimlerin ve yardımcılarının olduğu kadar hastalarında hak ettiği bir durumdur.

Zuhal Benlioglu